Şarabın Sirkeye Dönüşümü

Gıda Katkı Maddeleri : Sorunlar ve Çözüm Önerileri ŞARABIN SİRKEYE DÖNÜŞÜMÜ Prof. Dr. Adem ELGÜN Selçuk Üniversitesi, Ziraat Fakültesi, Gıda Mühendisliği Bölümü Emekli Öğretim Üyesi, Konya aelgun@selcuk.edu.tr Özet Sirke her türlü etil alkole sahip içkinin, sirke bakterilerinin mevcudiyetinde havalı şartlarda oksidasyonu sonucu meydana gelir. Biyokimyasal süreçler sonucu etil alkol oksitlenerek asetik aside dönüşür ve etil alkolün sarhoş edici ve diğer olumsuz etkileri ortadan kalkar. Faydalı, besleyici ve aromatik bir gıda maddesine dönüşür. Sirke oluşumu havaya açık şartlarda meyve suyu ve şarabın, doğal mikroflora yardımı ile geçekleşebilmektedir. Sanayi tipi üretimde 4-5 haftalık sirkeleşme süreci birkaç güne düşürülmektedir. Bu derlemede sirkenin menşei olan etil alkol ve üretimi hakkında kısa bir bilgi verildikten sonra, alkolden sirke oluşumunun biyokimyasal süreci, üretim teknikleri ve yasal mevzuatı hakkında bilgi verilmiştir. Anahtar kelimeler: Sirke, etil alkol, sirke oluşumu, üretim, mevzuat. Abstract Vinegar is produced as a result of oxidation of ethyl alcohol of the drinks those include ethyl alcohol, to acetic acid by help of vinegar bacteria under aerobic conditions. At the end of the biochemical reactions, the detrimental and drunken effect of the product is lost. This alcoholic product is changed to useful, nutritional and aromatic foodstuff. The occurrence of vinegar can be formed by natural micro flora at aerobic conditions in the alcoholic beverages and fruit juices about in a month. In industrial production this time reduced to a few days. In these review, it was thought to give a short knowledge about the ethyl alcohol as being the source of vinegar and also the biochemical pathways of its occurrence, production techniques and legislative statue. Key words: Vinegar, ethyl alcohol, occurrence of vinegar, production, legislation. Giriş Eski çağlarda sirke, yalnızca sofralarda tüketilmekle kalmamış; tarla işlerinde, avda, kara ve deniz seferlerinde de serinletici bir içki olarak yerini almıştır. Aynı zamanda sirke o dönemlerde ilaç olarak da kullan ılmıştır (1). Günümüzde ise sirke, yalnızca yemeklerde, salatalarda değil turşu yapımında da kullanılır. Ayrıca mayonez, salça, salamura, hardal ve diğer benzeri gıda maddelerinin hazırlanmasında ve konserve edilmesinde, az miktarda da antiseptik olarak kullanılmaktadır (2, 3, 4). TSE 1880 EN 13188 sirke standardına göre ise sir ke; “Tarım kökenli sıvılar veya diğer maddelerden, iki aşamalı alkol ve asetik asit fermantasyonuy la, biyolojik yolla üretilen kendine özgü ürün” ola- rak tanımlanmaktadır. Bu standartta sirke çeşitleri, üretiminde kullanılan hammaddelere göre; şarap sirkesi, meyve sirkesi, meyve şarabı sirkesi, elma şarabı sirkesi, alkol sirkesi, tah ıl sirkesi, malt sirke si, aromalı sirke ve diğer sirkeler olarak verilmiştir. Bunlardan şarap (üzüm) sirkesi “biyolojik yolla asetik asit fermantasyonu ile sadece şaraptan (sa dece taze üzümden elde edilen şarap) elde edilen sirke” şeklinde tanımlanmıştır (4). Sirke, üzüm ve bünyesinde şeker bulunan diğer yaş veya kurutulmuş meyvelerin suyu veya şıralarına, çeşitli işlemler uygulamak suretiyle elde edilir. Sirke üretiminde iki aşama vardır. Birinci aşamada, mayalar, anaerobik yolla şekerleri etanole çevirirler. İkinci aşamada; üretilen bu etil alkol, sirke bakterileri tarafından aerobik koşullarda asetik aside okside edilir. Bunun yanında saf asetik asit seyreltilerek de sirke üretilebilmektedir (3,5,6). Sirkenin tarihçesi şüphesiz şarabın, biranın tarihçesi kadar eskidir. Aslında sirke, şarap veya bira bünyesindeki etil alkolün, sirke bakterileri yardımı ile asetik aside oksidasyonu sonucu oluşan bir asit fermantasyonu üründür. Sirke bakterileri, Acetobacter sp. ve Gluconobacter sp. cinslerine ait türler olup ticari sirke üretiminde yayg ın olarak Acetobacter sp. türleri kullanılır (5,6).

Alkol Kimyası Genel anlamda alkoller, bir hidrokarbondaki hidrojen (-H) atomlarından bir ya da daha fazlasının yerini hidroksil grubunun (-OH) alması sonucu alkol oluşur. Yapı bakımından alkoller, uçucu sıvılardan yapışkan katılara kadar çeşitli biçimlerde bulunabilirler. İsimlendirilmede metan, etan, propan ve bütan, gibi hidrokarbonlardan oluşan alkoller, benzer biçimde metanol, etanol, propanol ve bütanol şeklinde adlandırılır. Alkoller organik kimyanın önemli bileşik gruplarından birini teşkil eder. Alkoller oldukça geniş bir çeşit yelpazesine sahiptir. Bunlardan gıda ve beslenme konusunda en önemli olanları; metanol (metil alkol), etanol (etanol) ve gliserol (gliserin)’dir. Bütanol ve propanol ise gıda maddelerinde çok az miktarda görüldüklerinden ikinci dereceden önem arz ederler. Yine hayati öneme sahip olan ve ad ını çok duyduğumuz bazı kompleks alkol ve benzerleri de mevcuttur. Kolesterol, kolesterolü düşürmede etken olan ergo-steroller ve A vitamini gibi bileşikler birer kompleks alkoldür. Mentol “nane ruhu” (C10 H20 O) yine bir terpenoid alkol çeşididir(2,4,10,11). ETIL ALKOL (Etanol) “C2H5OH” Alkol terimi doğrudan etil alkolü ifade eder. Sirke hakkında daha doyurucu bilgiye ulaşabilmek için, sirkenin kaynağı olan etil alkolü (etanol) de iyi tanımak gerekir. Çünkü etil alkol kaynakları, sirkenin de kaynağı olabilir. Etil alkol, vücutta tamamen metabolize olabilen ve içildiğinde sarhoşluk veren tek alkol türüdür. Saf etil alkol berrak, renksiz, karakteristik kokulu bir sıvıdır. 78,4°C’de kaynar, -114,5°C’de donar. Etil alkol üretimi “DOĞAL” ve “SANAYİ” tipi olmak üzere iki yolla gerçekleştirilir, Bu iki tip alkol de sirke üretiminde kullanılabilir: a. Doğal Yolla Alkol Üretimi Etil alkol, şekerlerin Saccharomycess cerevisiae sp. suşları tarafından oksijensiz, yani anaerob ortamda fermantasyonu yoluyla elde edilir. Bu olay alkol fermantasyonu olarak adlandırılır. Şeker kaynaklı olan bu alkole tarımsal, bitkisel veya biyoetanol denir. Saccaromyces cerevisiae tarafında salgılanan ZYMAS enzim grubu yardımıyla glikoz fermantasyona uğratılır. Açığa ana metabolit olarak etil alkol ve karbondioksit (CO2) açığa çıkar. Bir miktar da enerji oluşur. Reaksiyon aşağıdaki gibi özetlenebilir. C H O → 2 C H OH + 2 CO + 2ATP 6 12 6 2 5 2 Alkol üretimi için kullanılan basit bir düzenek Şekil 1’de verilmiştir. Görüldüğü gibi meyve pulpunun bulunduğu kap içine hava gitmeyecek şekilde anaerob fermantasyon ortamı sağlanmıştır. Şekil 1. Basit bir etil alkol üretim düzeneği

Gıda Katkı Maddeleri : Sorunlar ve Çözüm Önerileri b. Sanayi Tipi Etil Alkol Üretimi Sanayi tipi alkoller iki farklı metotla üretilmektedir. 1. Etan gazının sülfirik asit katalizörlüğünde, su içinde çözülmesiyle gerçekleştirilir. 2. Asetilen gazı kullan ılarak elde edilen asetaldehit (CH3CHO), 100-130°C’de, nikel katalizörlüğünde hidrojene dilerek etanole indirgenir. Sanayi tipi alkoller saf değildir. Azeotropi olayı sebebiyle istenilen safl ıkta üretilemezler. Bu azeotropi olayını bozmak için: 1. Genellikle damıtmada benzen (veya triklor etilen) katılır. Su-alkol-benzen üçlüsü damıtıldığında su biter fakat içilemez özellikte benzen ve alkol kar ışımı elde edilir. 2. Teknik etil alkole suni olarak pridin veye metanol karıştırılarak içilmezlikleri sağlanır. Sanayi tipi alkollerin gıda amaçlı kullan ımları mümkün değildir EƟ l Alkolün Kullanım Alanları Gıda sanayilerinde, etil alkol alkollü içeceklerde, sirke üretiminde ve aroma konsantrelerinde polar solvent olarak kullanılır. Beslenme ortamlarında, özellikle alkollü içkiler yanında, bitkisel ve hayvansal menşeli fermente gıdalar az miktarda da olsa alkol ihtiva edebilmekte, oksijenli ortamlarda sirkeleşebilmektedir. Alkolün Biyotransformasyonu Etil alkol esas olarak karaciğerde metabolize edilir. %98’i oksidatif biyo transformasyon suretiyle asetaldehit, asetik asit ve sonuçta CO , H O ve enerjiye dönüştürülerek vücutta hızla elimine edilir. Ara ürün olarak elde edilen 2 2 asetik asit, sirke asidinden başkası değildir. Dolayısıyla sirkenin biyotransformasyonu daha hızlı olmaktad ır (5,12). AseƟ k asit Biyotransformasyonu İlk oksidasyon aşamasında etil alkol, alkol dehidrogenaz enzimi ile asetaldehite oksitlenir. İkinci aşama ise asetaldehit dehidrogenaz enziminin faaliyeti ile asetaldehit hidratın asetik asite oksidasyonudur. Sonuçta 1 mol etanolden 1 mol asetik asit oluşur. Glukonobakterler etanolü sadece asetik asite oksitlerken (tamamlanmam ış oksidasyon) Acetobakterler etanolü önce asetik asite daha sonra da oksijen varl ığında CO ve H O indirgerler. 2 2 Sirke üretiminde bu durum asit niceliğini azaltacağından pratikte önem taşır. Glukonobakterler ayrıca glukozu glukonik asite de oksitleyebilirler. Glukonik asit ilaç endüstrisinde kullanılan kalsiyum glukonatın yapımında kullanılır. Doğal sulara sodyum glukonat ilavesi ile de tuz çökelmesi önlenmektedir (5,11,12). İçki üretiminde kullanılan mayalar % 18 – 25’lik alkol ortamında dahi çalışabilirler. Damıtılarak yüksek konsantrasyonlu alkol elde edilebilir. Sirke üretiminde seyreltilerek kullanılırlar. Tüm alkollü içkiler (bira, şarap, şampanya, vermut, rakı, kımız vb.) ile endüsriyel amaçlı ürünler (biyoetanol, ispirto ve saflaştırlmış absolü alkol vb.) sirkenin kaynağı olabilir. Özellikle zengin aromatik profilleri sebebiyle meyve şarapları bu amaçla değerlendirilir. Şarapların alkol miktarı %10 (7-18)’dur. Siyah üzümden kırmızı, beyaz üzümden beyaz şarap ve sirke üretilir. SİRKE ÜRETİMİ Maya olarak sirke anası denilen sirke anas ı veya saf bakteri kültürleri kullan ılır. Şaraptaki alkole eşdeğerde,%10-12 asetik aside sahip sirke elde edilebilir. Standart Sirke, Türk gıda kodeksi ve USA standartlarına göre en az % 4, Avrupa Birliği standartlarına göre en az %5 asetik asit içerir. Sirke elde edildiği meyvenin (üzüm, elma, nar vs.) özel bileşim ve çeşnisini taşır (2,3,5,13,14).

AseƟ k Asit Fermantasyonu Sirke bakterileri havanın oksijeni yardımıyla alkolü okside ederek asetik aside çevirir. Asetik asit fermantasyonu başlamadan önce alkol fermantasyonu bitmiş olmal ıdır. Yani ortamda hazır etanol ve oksijene ihtiyaç vardır(15,16,17,18). CH CH -OH + O → CH -COOH + H O + ENERJİ 3 2 2 3 2 Kimyasal bakımdan asetik asit fermantasyonu bir oksidasyon (dehidrogenasyon) olayıdır. Asetik asit üretimi çok çeşitli fermentatif bakteri tarafından yapılmakla beraber ticari olarak üretimde özel “asetik asit bakterileri” kullanılmaktadır. Asetik asit bakterileri iki grup altında toplanır. Gluconobacter ve Acetobacterler . Asetik asit bakterileri Gram(-) genelde çomak şeklinde fakat değişen morfolojiye sahip, aside toleranslı, aerop kirpikli bakterilerdir. A. pasteurianus, A. aceti ve A. peroxidans sirke yapımında kullanılan türlerdir. Optimum üreme sıcaklıkları 25-30°C; optimum üreme pH aralığı ise 5,4- 6,3’tür. Bu bakteriler etanolün dışında gliserol ve laktatı da karbon kaynağı olarak kullanabilirler. Sirke ÜreƟ minin Biyokimyası • Etil alkol hava oksijeniyle oksitlenip, asetaldehit oluşur. C H -OH + ½ O => CH CHO (asetaldehit ) + H2O 2 5 2 3 • Asetaldehit su alarak hidro asetaldehite dönüşür. + H O => H C–CH(OH) (hidro asetaldehit) 2 2 2 • Hidro asetaldehit yıkılarak asetik asit ve suya parçalan ır CH -COOH ( asetik asit) + H O 3 2 • Enzimatik oksidasyon sonucu bir miktar enerji açığa çıkar. +1/2 O asetaldehit dehidrogenaz 2 DH0 = -483 kj = – 118 kcal. C H -OH + ½ O => CH -COOH + H O + 118 kcal 2 5 2 3 2 Sirke Bakterilerinin Çalışmasını Etkileyen Faktörler Sirke Bakterileri: Asetik asit bakterileri %10 ile %14 alkol içeren ortamlarda rahat çalışırlar. Eğer alkol oranı %14’ün üzerinde olursa alkolün asetik aside dönüşmesi tam gerçekleşemez. Diğer taraftan alkol konsantrasyonu çok düşük olursa, üretilen asetik asit sirke bakterileri tarafından karbon kaynağı olarak kullan ılarak aşırı oksidasyon sonucu karbon dioksit ve suya dönüştürülür. Alkol ortamına dayanıklılık bakteri suşlarına göre değişir (3,5,11). Mesela; %6 -7 alkol konsantrasyonuna dayananlar: A. oxydans ve A. xylinum %9- 11 alkol konsantrasyonuna dayananlar: A. aceti ve A. pasteurianum %11- 13 alkol konsantrasyonuna dayananlar: A. curum ve A. schutzenbach Oksijen: Etil alkolün asetik aside dönüşmesi aslında bir oksidasyon olayıdır. Sirkeleşmenin meydana gelmesi için ortamda bol ve taze oksijen bulunmalıdır. Her 1 g alkolün oksidasyonu için yaklaşık 12 lt havaya ihtiyaç vardır. Sıcaklık: Sirke bakterileri mezofilik mikroorganizmalard ır. Sirke bakterilerinin çalışmaları 15°C’nin alt ında yavaşlar. 5-10°C aralığında ise çalışamazlar. Sirke bakterilerinin optimum çalışma sıcaklığı 28-34°C’dir. Diğer taraftan asetik asit bakterilerinin fermantasyonu ekzotermik bir olay olduğundan sıcaklık yükselmesi olur.

Gıda Katkı Maddeleri : Sorunlar ve Çözüm Önerileri Asitlik : Asetik asit bakterileri türe göre değişiklik göstererek % 3-18 arasında asetik asit konsantrasyonuna kadar dayanıklılık gösterir. Mesela A. aceti ve A. pasteurianum % 6 aside kadar, A. rances ise %8-9 asitliğe kadar dayanır. Sirke Üretim Metotları DOĞAL YOL ( Oksidatif fermantasyon) (3,7,8,9) C H5-OH + O → CH -COOH + H O + 118 kcal 2 2 3 2 etil alkol + oksijen asetik asit su enerji ENDÜSTRİYEL UYGULAMALAR (7,8,9) Metanol karbonilasyonu Asetaldehit oksidasyonu Etilen oksidasyonu Anaerobik fermantasyon Doğal Yolla Sirke ÜreƟ mi 1. Ev Tipi Üretim Şarap fermantasyonu havasız şartlarda, sirke üretimi ise tülbentle örtülü kaplar içinde havalı şartlarda gerçekleştirilir. Sirkeleşmeyi hızlandırmak için aktif bir sirkeden mayalama yapılır. Sirkeleşme 4-5 haftada tamamlanır (2,3,4,5). 2. Sanayi Tipi Üretim Bunlar ev tipine benzer şekilde fıçılarda uzun sürede veya endüsriyel tip jenarotör ve fermentörlerde çok daha kısa sürede üretim yaparlar. Endüstriyel tip sirke üretim sürecinin akım şeması Şekil 2’de verilmiştir. Şaraptan sirke yapılacaksa şarabın en az %11-12 alkol içermesi gerekir. Sirke yapımından hemen önce alkol oranı seyreltilerek %7-5,5’e düşürülür. Üretilen sirkede asetik asit oranı en az %5 olmal ıdır (2,5). Şekil 2. Endüstriyel Sirke Üretim Prosesi Sirke yapımında kullanılan metotlar iki kısımda incelenebilirb(2,3); Yavaş Yöntem: (basit yavaş, orleans yöntemi ve pastör yöntemi haftalar – aylar alabilir), Hızlı Yöntem: (jeneratör yöntemi ve dald ırmalı, 20 saat- 3 gün sürer) Yavaş Yöntem (Kesikli/Geleneksel Yöntem) Önce hammaddede alkol fermantasyonu gerçekleştirilir. Alkol oranı %13 düzeylerine çıktığında, asetik asit

bakterileri sıvı yüzeyde gelişerek bir zar oluşturur (sirke anası) . Yüzeyde oluşan sirke anası etil alkolün asetik aside dönüşmesini gerçekleştirir. Bu yöntemle oldukça yavaş sirke üretilir. Ama üretilen sirkenin kalitesi oldukça yüksektir. Bu amaçla tahta fıçı veya kaplar kullan ılır. Sirkeleşme uzun sürer ve üretim oranı da oldukça azd ır. Bununla birlikte iyi kalitede zengin aromalı sirke elde edilebilmektedir (3). Bu amaçla 200-300 lt hacimlerinde fıçılar kullanılır. Şarap yüzeyinden 3- 5 cm üstte veya fıçının 2/3 oranında üst kısmında 2-3 cm çapında delikler açılır. Deliklere tülbent konur. Üst deliğe de sapı şarap içine uzanan huni konur. Fıçıya tahta musluk takılır. Fıçının yarısına kadar şarap konur. Bu şaraba 1/3 – 1/4 oranında pastörize edilmemiş keskin sirke konur. 28- 30°C’de sirkeleşmeye bırakılır. Bir süre sonra sıvının yüzeyinde zar oluşur. Üretilen asetik asit alkolden daha yoğun olduğundan fıçının dibine çöker. Alkol sürekli sirke anasıyla temas halindedir. Sirkeleşme devam eder ve 6-8 hafta sonra tamamlanır. Sirkeleşmenin sona erdiği sirke anasının kendiliğinden dibe batmasıyla anlaşılır. Bu metodu uygulayan iki yaygın klasik metot mevcuttur (2,3,11,17). Orleans Yöntemi: Şekil 2’de görüldüğü gibi Orleans metodunda 220-230 litrelik fıçılar kullanılır. Yatayına birbiri üzerine yerleştirilirler. Ön çeperin üst tarafında iki delik bulunur. Çapı 6-7 cm olan, göz denilen bu deliklerden biri şarabı doldurmaya ve sirkeyi boşaltmaya yarar. İkincisi hava deliği olup, tapa denir. Fıçılarda, sirkeleştirme için içinde bolca sirke bakterisi bulunan 8 derecelik 150 litre sirke hazırlanır, buna her 8 günde bir 10 lt şarap katılır, sıvı seviyesi gözün 5 cm altına çıkana kadar devam edilir. 15 gün sonra sirkeleşme tamamlanır, fıçıdan 10 lt sirke çekilir ve 10 lt şarap konur (Şekil 3) Şekil 3. Orleans ve Pastör yöntemlerine göre sirke üretilen fıçılar (8,9) Pastör Yöntemi: Esası yavaş usuldeki f ıçıları üst üste koymak ve borularla bağlamak suretiyle kontinu hale getirmektir. Bir devirde şarabın sirkeye dönüştürülmesi sağlanır (Şekil 3) Hızlı Yöntem Jeneratör Yöntemi: Ülkemizde üretilen sirkelerin bir bölümü bu yöntemle üretilmektedir. Sirke bakterilerine geniş yüzey sağlamak amacıyla fermantör içine yonga, taneleri alınmış mısır koçanı parçaları, vs kullanılır. Sirkeleştirilecek şarap bu geniş yüzey üzerinden yayılıp yavaş yavaş akarken bu geniş yüzeye yerleştirilmiş sirke bakterileri tarafından sirkeleştirilir. İhtiyaç duyulan bol hava ise kabın kenarlarında açılan deliklerden karşılanır (Şekil 4). Bu yöntemde üretim tankının üst bölümünden alkollü sıvı püskürtülür. Tank ın orta kısmında içersinde asetik asit bakterilerinin bulunduğu odun talaşı vardır. Tankın en alt bölümünde ise oluşan sirke toplanır. Bu jeneratörlerin çapları 0,8-3 m ve yükseklikleri 2- 12 m arasında olabilir. Genellikle 1m çapına ve 2 m yüksekliğindedir. Birkaç tanesi yan yana da kurulabilir. Dolgu maddelerine asetik asit bakterilerinin tutturulması için dolgu maddesinden birkaç kez keskin sirke geçirilir veya kap hava delikleri kapatılarak sirke ile doldurulur. Yaklaşık 7- 10 gün süren dolgu maddesine sirke bakterilerinin yerleşmesinden sonra fıçının üst kısmından alkollü materyal aralıklarla akıtılır. Yağmur gibi geniş bir yüzeye dökülen alkol aşağıya doğru akarken sirke bakterileri tarafından sirkeleştirilir. Jeneratör sisteminde sirke iki yöntemle elde edilir.

Gıda Katkı Maddeleri : Sorunlar ve Çözüm Önerileri Birinci yöntemde sirkeye dönüştürülecek şarap % 3-3,5 asit içerecek şekilde veya yarı yarıya sirke ile karıştırılır. Bu karışımın jeneratörden bir kere geçirilmesiyle sirkeleşme tamamlanır. Asit oranı % 5-6 ya yükselir. Diğer yöntem de ise şarap aynı jeneratörden birkaç defa veya 2-3 jeneratörden sırayla geçirilerek asit miktarını istenilen orana yükseltir. Jeneratör yönteminde 1m3 olgu materyali günde 2,5-3 litre saf alkolü okside eder. Jeneratör yöntemi jeneratörün altında toplanan henüz sirkeleşmesi tamamlanmamış şarabı al ıp bir motor yardımıyla tekrar jeneratörün üzerinden sisteme verilmek suretiyle sürekli sistem haline getirilebilir (Frings jeneratörü ). Bu yöntemle sirke verimi de artar ve daha kısa sürede sirke üretimi mümkün olur. 3 Şekil 4. Sirke üretiminde jeneratör (2-3 litre/m dolgu/gün) (11). Daldırma (Submers) Yöntemi: Bu yöntemde dolgu maddeleri olmaksızın asetik asit bakterileri substratın içinde çoğalırlar. Bu yöntemde sirke üretimi jeneratör yöntemine göre 30 kez daha hızlı olmaktad ır. Fermantasyon 24- 29°C arasında, % 8- 12 arasında alkol içeren ortamda sürekli karıştırılarak Acetobacter kültürü ile gerçekleştirilir. Fermantasyon sıvının yüzeyinde değil iç kısmında meydana gelir. Fermantasyon sırasında ortama kontrollü şekilde oksijen verilir. Bu yöntemde soğutucu boru tertibatı olan fermantörler kullan ılır. Fermantör aside dayanıklı, paslanmaz çelikten, tahtadan veya sentetik materyalden yapılmıştır. Üzerinde sıcaklık, pH, alkol ve hava miktarını kontrol eden sistemler vardır. Bu yöntemle kısa zamanda çok yüksek oranlarda sirke yapılabilir. Bu yolla 24 saatte % 4-6 asitli 5-10 ton sirke üretilebilir. Dolgu kullanılmadığından dolgu materyalinden kaynaklanan sorunlar yaşanmaz (Şekil 5) Şekil 5. Daldırma yöntemi ile fermantörde sirke üretimi (5-10 ton/gün % 4-‘ lık asit) (8,9)

Fermantasyon Sonrası İşlemler Dinlendirme İşlemi Sirke yukarıda anlatılan metotlara göre üretildikten sonra dinlendirmeye bırakılır. Sirkede kalan % 0,5-1 alkol asitlerle birleşerek esterleri meydana getirir. Dinlendirme aşamasında dayanıklılığı artırmak için 50-75mg/lt düzeyinde kükürtleme yapılır (2,3,11,17). Durultma işlemi Eskiden filtrasyon ve durultma işleminde bez torbalar kullanılırken, günümüzde ultrafiltrasyon tekniği dahi uygulanmaktadır. Filtrelerin gözenek çapı 0,2 mikrondur. Durultmada jelatin de kullan ılabilmektedir. Pastörizasyon Bu işlemden sonra pastörizasyon veya sterilizasyona gerek kalmaz. Gerekirse yapılır. Son üründe asitlik % 4, kül miktarı 0,8 g/lt ve alkol miktarı % 0,1 dolaylarındadır. Şişeleme Sirke, cam veya plastik ambalajlarda paketlenerek piyasaya sürülür. ÖZEL SİRKELER Balsamik Sirke: Bir nevi sirkenin yıllanmış çeşididir. Üzüm şarabından elde edilen ve meşe fıçılarda yıllandırılarak ekstra bir lezzet elde etmesi sağlanan “balsamik sirke” İtalya’nın Modena bölgesinden bütün dünyaya yay ılmış bir sirke türüdür. Yaşlandırıldıkça değeri de artar. Bazı çeşitleri klasik şaraplardan çok daha pahalıdır. Sirkenin Balsam muhteviyatında karamelize şeker, tanin, şeker ve arabinol (toz arabik gam) ile çeşnilendirme materyali olarak yer alır. Çok farklı tipleri mevcuttur. Zeytinyağı ile kombine edilerek salata sosu olarak da çok s ık kullanılır. “Aceto balsamico” yani balsamik sirke, yüzyıllardır Modena’da, bugüne kadar çok az değişen zor bir metotla üretilmektedir. Taze üzüm suları ateşin üzerindeki ağzı açık, toprak bir kapta en az bir gün kaynatılıp, yıllandırılmak üzere ahşap fıçılara alınır. Yıllandırma işlemi 2 ile 50 yıl arasında değişir. 2 yıl süren yıllandırmalar ucuz ticari ürünler, 12 – 15 yıl süren yıllandırmalar orta fiyatlı ürünler ve 50 yıla kadar çıkan yıllandırmalar ise çok yüksek fiyatlarla piyasaya sürülürler. Yıllanmış sirkeler daha koyu renkte ve daha yoğun tatlılıkta olup, ancak genç bir sirkeyle karıştırılarak kullanılabilir (19). Sirke Mevzuaƨ TS 1880 EN 13188’e göre; ülkemizde üretilen sirkelerin toplam asit içeriği (suda serbest asetik asit cinsinden) 40 g/lt’den az olmamalıdır. Kalıntı alkol oran ı ise, şarap sirkesi dışındaki sirkelerde hacimce % 0,5, şarap sirkelerinde hacimce % 1,5 ve özel sirkelerde hacimce % 3’ten fazla olmamalıdır. Sirkede koruyucu olarak bulunmasına izin verilen maksimum kükürtdioksit (SO2) miktarı Türk Gıda Kodeksi Yönetmeliği, Renklendiriciler ve Tatlandırıcılar Dışındaki Gıda Katkı Maddeleri Tebliği’nde; 170 mg/lt olarak belirtilmiştir. Türk Gıda Kodeksi Yönetmeliği Bulaşanlar Tebliği’ne göre sirkelerde bulunmasına izin verilen metal ve metaloitlerin maksimum miktarları: demir için 10 mg/L, bakır-çinko için 10 mg/L, kurşun için 1 mg/L ve arsenik için 1 mg/L olarak verilmiştir. Sirke tağşişe çok uygun bir gıda maddesidir. Bu hususlarda çeşitli araştırmalar yapılmıştır (1,4,13,14)

Gıda Katkı Maddeleri : Sorunlar ve Çözüm Önerileri KAYNAKLAR Anon 2002. Gıda Maddelerinde Belirli Bulaşanların Maksimum Seviyelerinin Belirlenmesi Hakkında Tebliğ (2002/63). Tarım ve Köy İşleri Bakanlığı.23. Akman A. 1942. Şarap, Sirke ve Dayanıklı Şıra. Yüksek Ziraat Enstitüsü Matbaası, Ankara, 183s. Aktan N, Kalkan H. 1998. Sirke Teknolojisi II. Baskı, Ege Üniversitesi Basımevi, Anon 2004. TSE Sirke – Tarım Kökenli Sıvılardan Elde Edilen Ürün TS 1880 EN 13188 – Tadil ICS: 01.040.67;67.220.20, Türk Standartları Enstitüsü Necatibey Cad. 112, Ankara. Tosun H, 2011. Sirke teknolojisi. http://www2.bayar.edu.tr/muhendislik/gida/docs/databank/unite7.pdf Elgün A. 2011. Gıda Mühendisliğine Giriş. Selçuk Üniversitesi, Konya http://www.vinegar.org http://en.wikipedia.org/wiki/Vinegar http://www.versatilevinegar.org/todaysvinegar.html http://www.earthclinic.com/Remedies/acvinegar.html Plessi, M. 2003. Vinegar. In: Encyclopedia of Food Sciences and Nutrition, Caballero B, Trugo L.C, Finglas P.M. (eds), Academic Press, Oxford, pp. 5996–6003. Madigan M.T, Martino J.M. 2006. Brock Biology of Microorganisms (11th ed.). Pearson. pp. 136. ISBN 0-13- 196893-9. Gerbi V, Zeppa G, Beltramo R, Carnacini A, Antonelli A. 1998. Characterization of White Vinegars of Different Sources With Artificial Neural Networks, J Sci Food Agric, 78: 415-425. Akbaş M, Cabaroğlu T. 2009. Ülkemizde üretilen bazı üzüm sirkelerinin bileşimleri ve gıda mevzuatına uygunlukları üzerine bir araştırma. Gıda (2010) 35 (3): 183-188 Kılıç O. 1976. Piyasada Satılan Sirkelerin Bileşimleri Üzerinde Bir Araştırma, GIDA, 1(4/5):121-125. Şahin İ, Yavaş İ, Kılıç O. 1977. Kuru Üzüm Sirkesi Üretiminde Öğütme ve Çeşitli Katkı Maddelerinin Fermantasyon Süresi ve Verime Etkileri, GIDA, 2 (3): 95-110. Şahin İ, 1982. Asit Fermantasyonları (Sirke, Laktik ve Sitrik Asit Fermantasyonları). Ankara Üniversitesi Ziraat Fakültesi Teksir No: 78. Ankara, 142s. Tan S. C. 2005. Vinegar Fermentation, MSc Dissertation, University of Louisiana Department of Food Science, 125p. Türker İ. 1963. Sirke Teknolojisi ve Teknikte Laktik Asit Fermantasyonları, Ankara Üniversitesi Basımevi, Ankara, 181s http://en.wikipedia.org/wiki/Balsamic_vinegar

Facebook Yorumları

Bir Cevap Yazın