Metallerin Toksik Etkileri ( Prof.Dr. Kemal GÜVEN )

METALLERİN TOKSİK ETKİLERİ
Prof.Dr. Kemal GÜVEN

D.Ü.Fen Edebiyat Fakültesi
Moleküler Biyoloji ABD Başkanı
DİYARBAKIR

¨Metalleri diğer toksik maddelerden ayıran en önemli özellikleri, insanlar tarafından ne oluşturulabilir nede yokedilebilir olmalarıdır.

¨Periyodik tablodaki 105 elementin yaklaşık 80’ini metaller oluşturur.

¨Birçok metal, insan ve hayvanlar için esansiyeldir. Esansiyel olanlar, eksikliklerinde olduğu gibi fazla miktarlarda alındıklarında da vücut homeostazını bozarak toksik etki oluşturabilirler.

¨Bugün “endüstriyel metaller” olarak nitelendirilen yaklaşık 50 metal ve alaşımı çeşitli amaçlarla kullanılmaktadır.

¨Ayrıca metaller ve tuzları tıpta ve veteriner hekimlikte ilaç, pestisit (fungusit, insektisit, herbisit,  rodendisit gibi) olarak da kullanılmaktadır.

¨30 civarında metalin insanlarda toksisite oluşturduğu bilinmektedir.

¨İnsan vücudu için esansiyel olan ve olmayan metaller başta besinler olmak üzere diğer bazı yollarla (su, hava gibi) alınmaktadır. Böylece “vücut metal yükü “ oluşmakta; bazıları ise (alüminyum, kurşun ve kadmiyum gibi) yaş ile birikerek vücuttaki konsantrasyonları artmaktadır.

  • İnsan Sağlığı ve Çevre

      Açısından Metal Toksisitesi

      Geniş Dağılım Alanı

      Canlılarda Birikme Eğilimi

      Düşük Konsantrasyonlarda Toksik Etki

METALLERE NASIL MARUZ KALIYORUZ ?

Metaller, solunum yolu, besinler ve içme suları ile organizmaya girebilirler. Besinlerin normal bileşeni olabildikleri gibi kirlilik olarak da bulunabilirler.

¨Hava, su ve toprak, doğal kaynaklar ve teknolojik nedenlerle metallerle kirlenebilir.

Metaller çevrede jeolojik ve biyolojik devirlerle dağılıma uğrarlar. Dağılım ve taşınma sonucu metaller emisyona uğradıkları yerlerden çok uzaklarda  da birikerek çevredeki konsantrasyonları artar (Grönland buzullarında kurşun konsantrasyonunun daha önceki yıllara göre 200 defa artması bu yeniden dağılım ve taşınmayı gösterir).

¨Mineral yataklarından geçen sular buradaki metalleri çözerek zararlı hale getirmektedir.

¨Çevre kirlenmesi sonucu metaller biyoakkümülasyonla besin zincirine geçebilir.

Denizler, göller, akarsular insan aktiviteleri (endüstri atıkları gibi) sonucu metallerle kirlenir. Metaller biyolojik parçalanmaya dayanıklıdır. Ayrıca bazıları çevrede lipofil özellik kazanarak su bitki ve hayvanlarda birikirler. Böylece besin zinciri ile insanlara ulaşırlar (Japonya’da Minamata bölgesinde cıva ile kontamine olmuş balıkların yenmesi ile görülen zehirlenme olayı).

¨Doğal kaynaklar veya teknoloji nedeniyle metaller ile kirlenen toprakta yetişen bitkilerde metal birikimi olabilir.

Örneğin selenyumca zengin topraklarda yetişen bitkilerde selenyum akkümüle olur. Hayvan ve insanlara geçerek keratindeki kükürdün yerini alarak birikir.

¨Fosil kaynaklı katı ve sıvı yakıtların içerdiği pekçok metal (arsenik, kurşun, kadmiyum, selenyum, vanadyum gibi) yakın çevremizdeki havayı kirletir.

Ayrıca egzos gazlarından çıkan kurşun bileşikleri trafiğin yoğun olduğu şehirlerin havasını kirletir.

¨Metalden yapılmış veya metal bileşikleri içeren besin kaplarından metaller besinlere geçebilir.

¨Endüstride metallerin işlenmesi ve teknoloji sırasında doğrudan maruz kalma ile pekçok mesleksel zehirlenme olabilir.

(Kronik kurşun, cıva, kadmiyum zehirlenmesi gibi). Endüstride metal zehirlenmeleri başlıca inhalasyon yolu ile olmaktadır. Ancak talyum, alkil kurşun, nikel, arsenik ve berilyum gibi metallerin deri yolu ile de absorpsiyonları önemlidir.

Metal Toksisitesi ve Etkileyen Faktörler
Hücresel Hedefler
Proteinler ve Enzimler
Nükleik asitler
Hücre Membranları
Organeller
Karsinojenite

Metallerin toksik etkileri her metalin özelliğine göre değişmektedir. Ancak genel olarak metallerin hepsi birden fazla organ ve sistemi etkilemektedir. Bu nedenle metal zehirlenmelerinde “hedef veya kritik organ”,      o metale en duyarlı olan etki yeri için kullanılmaktadır. Örneğin kadmiyuma en duyarlı organ böbrekler olmakla beraber karaciğer ve akciğerlerde de toksik etki görülür.

Metal toksisitesini etkileyen faktörler birkaç grupta incelenebilir:

¨ Esansiyel elementlerle etkileşim:

Bazı metaller metabolik olarak benzedikleri elemetlerin yerine geçerek toksik etki gösterirler.  Örneğin kurşun kalsiyuma benzer metabolizması ile kemik mineralizasyonunu, demir ve çinkonun yerini alarakta hem metabolizmasını etkiler.

¨ Metal-protein komplekslerinin oluşumu:

Bazı metallerin proteinlerle kompleks oluşturması detoksikasyon veya koruyucu mekanizma olarak tanımlanır. Örneğin metallotioneinler (sülfidril grubu içeren proteinler) kadmiyum, çinko, bakır ve diğer metallerle kompleks oluştururken, ferritin ve hemosiderin intasellüler demir-protein kompleksleridir.

¨ Yaş ve gelişim durumu:

Çocuklar ve yaşlılar metal toksisitesine yetişkinlerden daha duyarlıdırlar.

¨ Yaşam tarzı ile ilgili faktörler:

Sigara içimi veya alkol  toksisiteyi indirekt etkileyebilir.

¨ Metallerin kimyasal formu:

Toksisiteyi önemli derecede etkiler. Cr+6 bileşiklerinin Cr+3 bileşiklerinden, alkil kurşun ve alkil cıva bileşikleri anorganik formlarından çok daha toksiktir.

Metal Toksisitesinin Değerlendirilmesi

İndikatör Dokular
Kan
Ter
Saç/Tırnaklar
İdrar
Gaita

  International Agency for Research on Cancer (IARC), kimyasal maddeleri insandaki karsinojenik etki risklerine göre beş gruba ayırmıştır:

Grup 1. İnsanda Karsinojenik Etkililer

 Arsenik ve bileşikleri, kadmiyum, krom (6 değerli), nikel ve bileşikleri bu gruptadır.

Grup 2A. İnsanda Karsinojenik Etki Olasılığı Bulunanlar

Cisplatin bu grupta yer almaktadır.

Grup 2B. İnsanda Muhtemelen Karsinojenik Etkili Olanlar

 Kurşun ve anorganik bileşikleri bu gruptadır.

Grup 3. İnsandaki Karsinojenik Etkileri Yönünden Sınıflandırılabilir Olmayanlar

Grup 4. İnsanda Karsinojenik Etkisi Olmayanlar

AĞIR METAL ZEHİRLENMELERİNDE  ANTİDOT KULLANIMI

Ağır metaller toksik etkilerini fizyolojik fonksiyonlar için gerekli ligantlarla birleşerek gösterdikleri için, ağır metal antagonistleri olarak, metaller ile kompleks yapma yeteneği olan ve ligantlarla metal katyonlarının bağlanmasını önleyebilir veya tersine çevirebilir özelliği olan maddeler kullanılır (Şelat yapıcı maddeler: Dimerkaprol (BAL), Kalsiyum Disodyum Edetat, D-Penisillamin, 2,3-Dimerkaptosüksinik Asit (DMSA)).

ARSENİK

¨Metalloid özellik gösteren ve yer kabuğunda en bol bulunan  elementlerden biridir. Volkanik aktivitesi olan ve jeotermal bölgelerde bulunur (As2S3 ve FeAsS gibi).
Anorganik formları:
Arsenik trioksit (Rodentisit)
-Sodyum arsenit (İnsektisit)
-Bakır aseto arsenit (İnsektisit)
-Arsenik triklorür (İnsektisit)
-Arsenik pentoksit
-Arsenik asit
-Kurşun arsenat (İnsektisit)
-Potasyum asit arsenat (Deri ve kağıt endüstrisinde)
Organik formları:
Monometilarsonat
-Dimetilarsinat (Herbisit)
-Arsenobetain
-Difenilklor arsin (Kimyasal savaş gazı)
-Betaklorvinilklor arsin (Lewisit) (Kimyasal savaş gazı)

¨Çeşitli arsenik bileşikleri seramik, cam, pestisit, boya, cila, emaye, vernik ve lastik endüstrisinde kullanılırlar. Dünyada yılda 60 000 ton arseniğin işlendiği, USA’de bu metale yaklaşık 900 000 işçinin mesleksel olarak maruz kaldığı tahmin edilmektedir.

¨Akut maruziyette, ateş, kusma, ekstremitelerde kramplar, anoreksi, melanozis oluşabilir.  Kardiak aritmiler, konvülziyonlar ve paraliz gibi semptomlar ve ölüm oluşabilir.

Arsenik trioksit için letal doz 100-200 mg’dır.

¨Kronik maruziyette arsenik bileşiklerinin diagnozu zordur. Öncelikli hedef organları sinir sistemi ve deridir. Yıllar içinde motor ve duyu nöronlarında periferal nöropatiler (Demiyelinizasyon) gelişebilir.Derideki etkiler avuç içleri ve ayak tabanında dermatit, hiperpigmentasyon ve keratoz       gelişimi ile karakterizedir.

¨Karsinojenik potansiyeli:

Kronik arsenik maruziyeti ile çeşitli deri kanserleri (Bazal hücre karsinoması, skuamoz hücre karsinoması) oluşabilir. Ayrıca mesleksel olarak inhalasyonla arseniğe maruziyet akciğer kanserine neden olabilir.IARC tarafından insan karsinojeni olarak tanımlanmıştır (Grup1).

Zehirlenmenin tanımlanması ve biyolojik indikatörleri:

Arseniğe maruziyetin biyolojik indikatörleri idrar, kan ve saç arsenik

konsantrasyonlarıdır. İdrardaki arsenik, kandan daha iyi bir biyolojik indikatör olup yakın zamandaki maruziyeti gösterir.

KURŞUN

¨Gerek doğal olarak ve gerekse endüstride sık kullanımına bağlı olarak çevrede sık rastlanılan bir metaldir.

İnorganik tuzları: Kurşun arsenat, kurşun arsenit, kurşun kromat, kurşun fluoroborat, kurşun nitrat, kurşun tiyosiyanat

Organik tuzları: Tetrametil kurşun, tetraetil kurşun

¨Çevreden başlıca maruziyet kaynakları;

Benzin dumanındaki kurşun (Tetrametil kurşun vuruntuyu önlemek için benzine katılmaktadır. Süper benzine 400mg/L, normal benzine 150 mg/L)

-Endüstriyel Maruziyet (Akümülatör, seramik, porselen, kauçuk endüstrilerinde)

Kurşunlu boyalar ( Kurşun bazlı duvar boyaları, oto boyaları)

-İçme suları ( Kurşunlu borular, kurşun içeren endüstriyel emisyonlarla suların kirlenmesi)

-Kurşun içeren besinler (Kurşun içeren toprakta yetişen bitkiler, seramik kaplar, teneke kutular)

¨Kurşunun başlıca absorpsiyon yolu gastrointestinal ve solunum sistemidir.

Gastrointestinal absorpsiyon

                            Çocuklarda  %40

                            Yetişkinlerde  %10

Organizmaya absorbe olduktan sonra dozun %99’u hemoglobine bağlanır.

Önce yumuşak dokularda dağılır.

Atılım hızı çok yavaştır.

Maruziyetin devamı halinde kemiklerde depolanmaya başlar.

İleri yaşlarda (50-60 yaş) vücut kurşununun %90’ı kemiklerde toplanır.

¨Akut kurşun zehirlenmesi nadir görülür.Ya kurşun bileşiklerinin oral yolla alınması ya da kurşun buharlarının inhalasyonu ile meydana gelir.Ağızda metalik tat, mide bulantısı, karın ağrısı ve kusma meydana gelir. SSS’deki akut etkiler parestezi, ağrı ve kaslarda güçsüzlük olarak ortaya çıkar. Böbrek harabiyeti meydana gelir.

¨Kronik kurşun zehirlenmesi (Plumbizm) belirtileri gastrointestinal, nöromüsküler,

nörolojik, hematolojik ve renal etkiler olarak ortaya çıkar.

Gastrointestinal etkiler:

-Anoreksi

-Kurşun koliği

Nörolojik etkiler:

-Çocuklarda IQ skorlarında azalma

-Kurşun ensefalopatisi (Beyinde sıvı     toplanması, beyin damarlarında hasar,   nöronlarda miyelin kaybı)

-Periferal nöropati (Nöronlarda demiyelinizasyon ve aksonal dejenerasyon)

Hematolojik etkiler:       

Kurşun anemisi

    Hem sentezinin inhibisyonu

    Eritrositlerin yarı ömrünün azalması

Renal etkiler:

Proksimal Tubullerde hasar

-İnterstisiyel nefropati

-Saturnin gut (Ürik asit kristallerinin eklemlerde birikmesi)

Yüksek kan basıncı:

-Kalsiyum metabolizmasının etkilenmesiyle damar düz kaslarının kontraksiyonu sonucu 

-Renal toksisite sonucu

 Gingivada mavi-siyah çizgi

¨Kurşunun karsinojenik etkileri:

IARC tarafından 2B grubuna alınmıştır. Deney hayvanlarında kesin karsinojen (Renal karsinomalar) olduğu halde insanlar için yeterli delil yoktur.

¨Kurşuna maruziyetin biyolojik izlenmesi:

-Kanda kurşun düzeyi

-İdrar kurşun düzeyi

-Dokularda kurşun düzeyi (Diş, saç gibi)

-Kanda ALA-D aktivitesi

-İdrarda ALA-D aktivitesi, koproporfirin   miktarı

-Eritrositte protoporfirin miktarı

-Hematolojik araştırmalar

CIVA

¨Cıva normal sıcaklıkta sıvı olan tek metaldir. Oda ısısında kolayca buharlaşabilir.

¨Cıva yer kabuğunda bulunan temel elementlerden biridir. Doğal dağılımla sürekli serbest hale geçtiği için insan dahil tüm canlılarda iz halinde bulunur.

¨Maden yataklarından

   Volkanik aktivitelerden

   Fosil kaynaklı katı ve sıvı yakıtların yakılmasıyla yılda 20 000 ton cıvanın çevreye yayıldığı tahmin edilmektedir.

¨Metalik cıva, anorganik ve organik cıva bileşikleri en az 80 endüstri yerinde 300’den fazla değişik şekilde kullanılmaktadır:

-Kloralkali ve kağıt endüstrisi

-Elektrik cihazları

-Boyalar

-Fungusit

-Amalgam yapımı

-Tıpta antiseptik, diüretikve antisifilitik vb.

¨Cıvanın toksik etkisi kimyasal bileşimine göre değişir.

   Genel olarak cıva başlıca sinir sistemini ve böbrekleri etkiler.

Metalik cıva buharlarına akut maruziyet fatal olabilen korrozif bronşit ve pnömoniye neden olabilir. İyileşmeden sonra uzun süreli etkiler gelişebilir. Santral sinir sistemi etkilenerek tremor, aşırı sinirlilik ve duyarlık hali, unutkanlık gibi davranış bozuklukları gözlenen klinik belirtilerdir.

Kronik maruziyet sıklıkla merkürializm olarak tanımlanır. Tremor, tiroid büyümesi, taşikardi, düzensiz nabız, gingivitis gelişir. Motor hareketlerin koordinasyon bozukluğu, davranış bozukluğu, sinirlilik hali, hafıza kaybı, depresyon ve delirium merkezi sinir sisteminin etkilenmesi ile gelişen nöropsikiatrik etkilerdir.

Cıva tuzları 1 gr gibi küçük dozlarda dahi fatal olabilen toksik ve korrozif maddelerdir.

Organik cıva (Metil cıva) cıvanın en toksik formudur. Özellikle beyinin serebral korteksini ve serebellumunu etkiler.

¨ Çevrede cıvanın metilasyonu ve biyokonsantrasyonu:

Anorganik cıva bileşikleri genellikle besin zincirinde birikmez. Cıvanın metilasyonu akarsu ve denizlerde bakteriyel sentezle oluşur (Biyometilasyon).

Mikroorganizmalardan çevreye verilen metil cıva hızla diffüzlenerek besin zincirine girer (Biyokonsantrasyon).

Metil cıva ® akuatik bitkiler ® algler ® ilkel hayvanlar ® balıklar ve kabuklu deniz hayvanları ® insan

Metil cıvanın balık dokusundaki biyokonsantrasyon faktörü, suya göre        10 000-100 000 arasında değişir.

Örnek 1. 1953-1960 yılları arasında Japonya’da Minamata körfezinde cıva ile kontamine balık ve istridyeleri yiyen halkta görülen epidemik zehirlenme olayı (Minamata Hastalığı) 421 Akut zehirlenme  47 Ölüm

Örnek 2. 1964-1965 yıllarında Japonya’da Niigata bölgesinde 48 zehirlenme olayı

Örnek 3. Irak’ta metil cıva (fungusit) zehirlenmesi

KADMİYUM

¨Kadmiyum için modern toksik metal denilir.

¨Kadmiyum doğada başta çinko olmak üzere çeşitli mineral filizlerinde bulunan ve endüstride yoğun kullanımı olan bir metaldir.

¨Endüstride;

-Elektrolizle kaplama ve galvanizleme proseslerinde (Antikorrozif)

-Boya pigmenti ve plastiklerde

-Nikel-kadmiyum pillerinde

-Seramik ve cam yapımında vb.

¨Maruziyet başlıca oral ve inhalasyon yolu ile olur.

Çeşitli tip et, balık ve meyvalar 1-50 mg/kg  Cd içerebilir.

Tahıllarda 150 mg/kg’a çıkabilir.

Midye, istiridye gibi kabuklu deniz hayvan larında 100-1000 mg/kg’a kadar birikebilir.

İnhalasyonla alınan kadmiyumun da %30’u absorbe olabilir.

Sigara önemli bir Cd kaynağıdır. Bir adet sigara 1-2 mg Cd içerir.

¨Ağız yoluyla akut zehirlenme nadirdir.

¨İnhalasyonla akut maruziyet pnömoni ve pulmoner ödeme neden olur. 5 mg/m3 havanın 8 saat solunması ölüme neden olur.

¨İnhalasyonla kronik maruziyet kronik bronşit, fibrozis ve amfizem gelişimine neden olur.

¨Gerek akut gerekse kronik maruziyetlerde kadmiyum böbrek tübüllerinde (metallotionein sentezini arttırır ve Cd-MT kompleksi halinde) birikir.

¨100-300 mg/g Cd böbrek yükü, böbrek tübülleri hücrelerinde hasara neden olur.

¨Kadmiyum, kalsiyum fosfat ve Vitamin D metabolizmasını bozarak kemikler üzerine de etkili olabilmektedir. Maruz kişilerde osteoporoz veya osteomalasia gelişir.

Örnek: 1946’da Japonya’da “itai-itai” hastalığı adı verilen epidemik bir olay

¨Karsinojenik etkisi: Epidemiyolojik çalışmalar kadmiyum oksit toz ve buharlarına maruz kalan işçilerde solunum yolu kanserlerini arttıdığını göstermektedir. IARC’ın sınıflamasında Grup 1’de (İnsanda karsinojenik etkililer) bulunmaktadır.

KROM

¨Endüstride;

-Kromla kaplama (Korozyona karşı)

-Boya endüstrisinde

-Deri ve tekstil endüstrisnde vb.

 kullanılır.

¨Krom, doğada Cr2 – Cr6 oksidasyon basamaklarında bulunur. Ancak Cr3 ve Cr6 formları biyolojik olarak önemlidirler. En toksik olanı hekzavalan (Kromat) formudur.

¨Hekzavalan formu akciğerler gibi çeşitli doku tiplerinin hücre memranlarından kolayca geçebilir ve hücre içinde Cr3’e indirgenir.

¨Maruziyet başlıca deri ile temas sonucu ve krom içeren toz ve buharların inhalasyonu ile olmaktadır.

   Endüstride kroma dermal maruziyet kontakt dermatite neden olur.

   Hekzavalan krom deri ve burun mukoz memranlarına şiddetli korroziftir (Krom ülserleri ve burun delinmesi).

   Krom tozları farenjit ve bronşite de neden olur.

¨Hekzavalan kromun akciğer kanserleri ile ilişkisi olduğu gösterilmiştir. IARC’ın insan karsinojenleri (Grup 1)grubundadır.

NİKEL

¨Sertliği ve korozyona dayanıklılığı nedeniyle birçok metal alaşımının yapısına girer.

¨Çelik üretimi, elektrolizle kaplama, alkali pil, boya ve elektronik üretimi gibi daha pek çok alanda kullanılır.

¨Nikelin ağız yoluyla alınması, kontamine olmuş besinler aracılığı ile olur.

¨Bir adet sigara 1-3 mg Ni içerir.

¨Nikelin başlıca maruziyet, toz ve buharlarının solunması ile olur.

¨Nikele maruziyetin oluşturabileceği başlıca sağlık riski solunum sistemi kanserleridir. Burun ve akciğer kanserleri en sık rastlanılanlardır.

¨Nikele maruziyetin birdiğer önemli etkisi de alerjidir. Astım, ürtiker, eritem, kontakt dermatit oluşturabilir.


Facebook Yorumları

Bir Cevap Yazın