Besin Elementleri

BESLENMENİN ÖNEMİ

BESİN GRUPLARI

BESİN ÖĞELERİ VE BESLENME-SAĞLIK İLİŞKİSİ

Beslenme, tüm canlıların yaşamını devam ettirebilmesi için vazgeçilemez bir faaliyettir. Doğumdan ölüme kadar ihtiyaç duyduğumuzşekillerde beslenmemiz gerekir

Beslenme ” karın doyurmak veya çeşitli lezzetleri bir araya getirerek ve gereğinden fazla tüketerekgelişigüzel tokluk hissi uyandırmak “değildir.

BROMATOLOJİ

Bromatoloji, yunancadan köken alan bir terim olup, gıda/besin bilgisi anlamını taşımaktadır. Bromatoloji biliminin başlıca 2 amacı vardır:

Toksik kimyasallarla kontamine olan gıdaların tüketiminden kaçınılması

Gıdaların ve hammaddelerinin besinsel değerlerinin kontrolü

Genel olarak bromatoloji bilimi

• Gıdaların güvenliğini,

• Gıdalara sahtecilik yapılıp yapılmadığını,

• Gıdaların ve gıda hammadde ve katkılarının besin değerlerinin incelenmesini,

• Ürünün etiket bilgilerine uygunluğunun

değerlendirilmesini, kontrol eder. Kısaca, gıdaların kalite kontrolünü kapsar

DOĞRU BESLENME SAĞLIKLI GIDALARIN; YETERLİ MİKTARLARDA TÜKETİLMESİDİR DENGELİ ORANLARDA TÜKETİLMESİDİR

İhtiyaç duyduğumuz besin maddelerini içermelidir. Sağlığımızı riske sokacak tehlikeler içermemelidir. Doğal, kalıntısız ve katkısız olmalıdır

İHTİYAÇ DUYDUĞUMUZ BESİN MADDELERİ

BESİN MADDELERİ

1.GRUP: Süt ve süt ürünleri

Süt,yoğurt,peynir,çökelek,süt tozu vb. Protein, kalsiyum ve fosfordan zengindir. Çok iyi riboflavin kaynağıdır. Folik asit ve diğer B vitaminlerini içerir. Yetişkinler: 2 porsiyon Çocuklar, gebe-emzikli kadınlar: 3-4 porsiyon Günlük önerilen miktarlar Besleyici değerleri

2.GRUP: Et, tavuk, balık, yumurta

Sığır, koyun, kümes hayvanları, av hayvanları, balıklar, Besleyici değerleri Günlük önerilen miktarlar Protein kaynağıdır, demir, çinko ve B vitaminlerinden (Riboflavin, niasin, B6, B12) zengindirler. Yetişkin :2 porsiyon Çocuk, gebe, emzikli: 3 porsiyon

3.GRUP: Taze sebzeler ve meyveler

Besleyici değerleri Günlük önerilen miktarlar Her türlü sebze ve meyveler A vitamini, E, C, B vitaminleri, kalsiyum ve demirden zengindirler. 5-7 porsiyon

4.GRUP: Ekmek ve tahıllar

Besleyici değerleri Günlük önerilen miktarlar Ekmek ve buğday, mısır, pirinç, makarna, bulgur vb. tahıllar, baklagiller Karbonhidrattan zengindirler. Az miktarda protein içerirler. B12 dışındaki tüm B vitaminlerinden zengindirler. 3 orta dilim ekmek,2/3 çay bardağı pirinç veya makarna 4-6 porsiyon

Bu besin maddelerinin vücudumuza ihtiyaç duyulduğu kadar alınmasına yeterli ve dengeli beslenme denmektedir. Dengeli ve yeterli beslenmede her zaman hedef çeşitli gıdalarla beslenmektir. Günlük mönümüzde bulunması gereken besin grupları, tüketilme sıklığı ve oranları göz önünde bulundurularak besin piramidinde gösterilmiştir.

Besin piramidi ,sağlıklı ve yeterli beslenme diyetinin yapı taşlarını içerir. Obezite ya da halk arasında bilinen adıyla aşırı şişmanlık, vücutta fazla miktarda yağ birikmesi sonucu ortaya çıkan ve mutlaka tedavi edilmesi gereken bir hastalıktır

Obezite nedeniyle çocuklarda ve gençlerde de;

• yüksek tansiyon,

• karaciğer yağlanması,

• uykuda solunum durması,

• iskelet ve kas hastalıkları

• diyabet,

gibi hastalıklar görülebilmektedir. Boya göre uygun beden ağırlığı korunmalıdır. Yeterli ve dengeli beslenmek gereklidir

BESLENME-SAĞLIK İLİŞKİSİ

Diyette tüketilen yağ miktarı kısıtlanmalıdır. Aşırı tuz tüketiminden kaçınılmalıdır. Basit şeker alımı azaltılmalıdır. Günlük fiziksel aktivite arttırılmalıdır. Sigara içilmemelidir. Alkol kullanılmamalı veya en aza indirilmelidir. Her yaş döneminde yeterli miktarda kalsiyum alımına özen gösterilmelidir. Her gün en az beş porsiyon sebze ve meyve tüketilmelidir

FİZİKSEL AKTİVİTE

Oksijen alımı ve kalpten kan akımı hacmini arttırır

Belirli oksijen alımında kalp atım hızı artar

Metabolizmayı hızlandırır

Şişmanlığı önler

Kas gücünü arttırır

Osteoporoz oluşumunu önler

Kan basıncını düşürür

Kalp kasının gücünü arttırır

Kalple ilgili hastalık ve ölümleri azaltır

HDL’nin LDL’ye oranını artırır

DİYETETİK VE DİYABETİK BESİNLER

Düşük enerjili gıda: Katı gıdalarda 100 gramında 40 kcal’den az, sıvı gıdalarda 100 mL’de 20 kcal’den az enerji içeren gıdalardır Enerjisi azaltılmış gıda: Orijinal gıda veya benzeri ürüne kıyasla enerji değeri en az %25 oranında azaltılmış gıdalardır

BESİN ELEMENTLERİ

1. Proteinler

2. Yağlar

3. Karbonhidratlar

4. Vitaminler

5. Mineraller

6. Su

Organizmadaki fonksiyonlarına göre

• Koruyucu ve onarıcı besin elementleri (Proteinler, mineraller, su, vitaminler)

• Enerji sağlayan besin elementleri (yağlar, karbonhidratlar, proteinler)

• Katalizör besin elementleri (vitaminler, mineraller, su)

Kimyasal yapılarına göre;

• Organik besin elementleri

Proteinler

Yağlar

Karbonhidratlar

Vitaminler

• Anorganik besin elementleri

Su

Mineral maddeler

1. PROTEİNLER

Hücrelerin ve metabolik tepkimeleri katalize eden enzimlerin ve bazı hormonların yapıtaşı proteindir. Proteinlerin yapıtaşı amino asitlerdir. Büyüme için elzemdirler İnsan vücudu bazı amino asitleri sentezleyemediği için proteinler mutlaka yiyeceklerle alınmalıdırlar

Günlük gereksinim

Çocuklarda 2-2.5 g/kg

Gençlerde 1.5-2 g/kg

Yetişkinler için 1 g/kg

Gebe ve emzirenlerde 2 g/kg’dır

PROTEİNLER;

vücut dokularının yapımı ve onarımında kullanılır

enzim ve hormonların bileşimini oluşturur

Vücuttaki asit-baz dengesinin sağlanmasında tampon görevi yapar

kromozom ve genlerin yapısına girer

kasların kontraksiyonunda rol oynar

kanda antikorlar meydana getirir

Sütün bileşimine girer

Proteinlerin yapıtaşı amino asitlerdir

Endojen amino asitler: Organizma tarafından sentezlenebilen amino asitlerdir (glisin, alanin, sistin, sistein, serin, aspartik asit vb.)

Eksojen amino asitler: Organizmada N dengesini sağlayan ancak vücut tarafından sentezlenemediği için dışarıdan alınması gereken amino asitlerdir. 8 adettir. Bunlar;

– Valin – Lösin -İsolösin – Metiyonin

– Treonin -Lizin -Fenilalanin – Triptofan

***Arginin ve histidin çocuklarda esansiyeldir

• Tüm eksojen amino asitleri uygun oranda içeren proteinlere “tam proteinler” denilmektedir

• Proteinlerin yapılarıda bulunan a.a miktarı ve tipi onun biyolojik değerini büyük oranda etkiler

Organizmada alıkonan N

Biyolojik değer:————————————

Sindirim kanalından emilen N

Yumurta akı proteinlerinin biyolojik değeri 100 olarak kabul edilir

2. YAĞLAR

En çok enerji veren besin öğesidir. Vücutta adipoz dokuda depolanırlar ve gerektiğinde enerji için kullanılırlar. Hücre membranı ve sinir hücreleri için gereklidirler.

Yağların başlıca fonksiyonları;

– Doku ve organların yapısına girer

– Enerji kaynağıdırlar

– Esansiyel yağ asitlerinin ve yağda eriyen vitaminlerin (A, D, E, K) vücuda alınmasını sağlarlar

– Vücudu dış etkilerden korurlar

– İç organları sarsıntı ve şiddetli hareketlerde destekler

Besinlerde bulunan yağlar doymuş ve doymamışyağ asitleri olmak üzere iki grupta toplanır.

*Doymuş yağ asitleri tereyağı,et,süt vb.bulunan hayvansal kaynaklı yağlar

*Doymamış yağ asitleri zeytinyağı,ayçiçek yağı, fındık yağı vb. bitkisel kaynaklı yağlar Doymamış yağ asitlerinden F vitamini olarak adlandırılan

– Linoleik asit

– Linolenik asit

– Araşidonik asit

insan vücudu tarafından sentez edilemez ve gıdalarla alınması gerekir. Bu yağ asitlerine “eksojen yağ asitleri” denir

ÇOKLU DOYMAMIŞ YAĞ ASİTLERİ

Omega – 3 Omega – 6

Balık

Kanola yağı

Soya yağı

Fındık yağı

Mısırözü yağı

Ayçiçek yağı

Soya fasulyesi yağı

Tekli doymamış yağ asiti Zeytin yağı (oleik asit)

ÇOKLU DOYMAMIŞ YAĞ ASİTLERİNİN İNSANDA ETKİSİ

Kan kolesterol düzeyini düşürürler.

Doymamış yağ asitlerinin alımının artması koroner arter hastalığı riskini azaltır

İnsan bedeninde sentezlenmezler.

Prostoglandinlerin sentezi için öncüdürler

Hormon özelliği gösterirler

İşlem gördüğü dokuda sentezlenirler, depo edilmezler, sürekli sentezlenmeleri gerekir

Yararları:

Her ikiside elzem yağ asidi,

Kan kolesterol düzeyinin korunmasında esas,

Her ikisi de yüksek tansiyonun önlenmesinde yardımcıdır

OMEGA 3 VE OMEGA 6 DENGESİ KORUNURSA:

HDL kolesterolün düşüşü önlenir

Trigliserit düzeyi korunur

İltihaplı romatizma, kistik fibrozis, diğer iltihabi hastalıklarda yararlı etkiler sağlanır

Tip 2 diyabetin denetiminde yardımcı olur

Bağışıklık sisteminde yararlı etkiler sağlanır

GÜNLÜK GEREKSİNİM

n – 6 : 2-7 gr

n – 3 : 1.1 – 1.2 gr

Günlük toplam enerjinin % 7 – 8’ i çoklu doymamış yağ asitlerinden, % 13 ’ ü tekli doymamışlardan, kalanı doymuş yağlardan gelmelidir. n – 6 / n – 3 dengesi: 7 / 1 şeklinde olmalıdır.

Bazı besinlerin çoklu doymamış yağ asitleri içerikleri (g/ 100 g)

Besinler n-6 n-3 çift

Soya yağı 51.1 6.8 18:3

Zeytin yağı 7.5 0.7 18:3

Balık yağı 28.6 12.5 20:3, 22:6

Tereyağı 1.8 1.2 18:3

Et 1.3 0.3 18:3

Yumurta s. 4.2 0.1 18:3, 20.5

Ceviz 32.3 6.8 18:3

Fındık 39.3 7.5 18:3

K.bak(nohut) 2.1 0.1 18:3

3. KARBONHİDRATLAR

Vücuda enerji sağlarlar. Su ve elektrolitlerin vücutta tutulmasını sağlarlar. Proteinin enerji için kullanılmasını önleyerek proteine olan gereksinmeyi azaltırlar. Eklemlerdeki kayganlığı sağlayıcı, direnci arttırıcı,kanın pıhtılaşmasını önleyici etkileri vardır. Kan mukopolisakaritlerinin ve kan grubu polisakkaritlerin oluşumunda etkindirler

KARBONHİDRATLARIN SINIFLANDIRILMASI

1. Monosakkaritler

– Glukoz

– Galaktoz

– Fruktoz

2. Disakkaritler

– Sakkaroz (glukoz-fruktoz)

– Maltoz (glukoz-glukoz)

– Laktoz (glukoz-galaktoz)

3. Polisakkaritler

– Nişasta

– Glikojen

– Selüloz

4.VİTAMİNLER

Büyüme ve yaşamın sürdürülmesi için gerekli organik bileşiklerdir sinir ve sindirim sistemlerinin çalışması, besin öğelerinin elverişli olarak kullanılması , ve vücut direncinin sağlanmasında etkilidirler

Vitaminler koenzim şeklinde; Vitaminler

Yağda eriyen vitaminler ve

suda eriyen vitaminler

olmak üzere iki gruba ayrılırlar

Yağda eriyen vitaminler:

Vitamin A

Vitamin D

Vitamin E

Vitamin K

Suda eriyen vitaminler:

Tiamin (B1),

Riboflavin (B2),

Niasin (B3),

Pantotenik asit(B5)

Pridoksin (B6),

Folik Asit (B9),

Siyanokobalamin (B12),

Biotin (H Vit.),

C Vitamini (Askorbik asit)

5. MİNERAL MADDELER

Mineraller gıdalardan alınan esansiyel elementlerdir. Makromineraller Mikromineraller

Ca Mn

P I

K Cu

S F

Cl Zn

Na Co

Mg Mo

Fe Se

İnsan vücudunun %4-5’ini oluştururlar.

Bunun yarıya yakını Ca, 1/4’ü fosfordur

Minerallerin çoğu hücre çalışması için elzemdir

Mg, Cl, Na, S vb. makro mineraller ve iz elementler;

Vücut sıvılarının elektrolit, asit-baz dengesini sağlarlar

Büyüme, gelişme ve yaşamın sürdürülmesi için gereklidirler

Bazıları iskelet ve dişlerin yapıtaşıdır

6. SU

İnsan yaşamı için oksijenden sonra en önemli öğedir. İnsan, vücudundaki karbonhidratların ve yağın tümünü, proteinlerin yarısını, vücut suyunun %10’unu yitirdiğinde YAŞAMI TEHLİKEYE GİRER!

Besin öğelerinin hücrelerde metabolize olmaları sonucu oluşan öğelerin akciğer ve böbreklerle taşınıp atılmaları, Vücut sıcaklığının denetimi, Eklemlerin kayganlığının sağlanması, Elektrolitlerin taşınması için

Su; Besinlerin sindirimi, emilimi, hücrelere taşınması, gereklidir.

Bir cevap yazın